मन असते का ?

सहज कुठेतरी वाचण्यात आले " जग जिंकायचे असेल तर त्या जगातील माणसे जिंका, माणसे जिंकायची आसतील तर त्यांची मने जिंका आणि त्यांची मने जिंकायची असतील तर त्याचं  मन   कसे कार्य करते  ते शिका आणि त्यांची मने कशी कार्य करतात हे शिकायचे असेल तर आपल मन कस कार्य करते हे समजून घ्या ". यावरून एकाच गोष्ट लक्ष्य येते, जगाला  जिंकायचे असेल तर आधी स्व:ताच्या मनाला जिंका.

आपण नेहमी म्हणतो कि मी आज खूप आनंदी आहे, खुश आहे किंवा दु:खी आहे. मला एक विचारावेसे वाटते, जेंव्हा ह्या भावना सांगत असता, त्यावेळी  या सर्व भावनांचा तुमच्या शरीरावर काही फरक पडतो का. म्हणजे आनंदी असता तेंव्हा शरीराला थंडी वाजते का, गर्मी होते का ? किंवा दु:खी असता तेंव्हा शरीराला खाज सुटणे असं काही होत का ? नाही ना. मग आनंद होतो तो कोणाला, दु:ख होते ते कुणाला.  मी म्हणजे कोण, तुमच शरीर की आणखी कुणी. लगेच तुमच उत्तर येईल , मी म्हणजे माझ मन.

माझ्या कार्यशाळेत मी अनेकांना विचारलेला प्रश्न " माणसाला मन असते का? " सर्व डोळे विस्फारून एकच उत्तर देतात " हो, असते ". माझा दुसरा प्रश्न " मन शरीराच्या कुठल्या भागात आसत, त्याचा रंग कुठला आहे, आकार कसा आहे ? " सर्वजण चूप.

आपल्याला मन आहे, पण ते कुठे आहे हे कुणालाच सांगता येत नाही. कुणी मन्हत ते डोक्यात आहे, कुणी सांगते ते हृदयात आहे असे वेगवेगळी उत्तरे ऐकायला मिळतात. सर्व जगाला माहित आहे कि मानवाला मन आहे, पण त्याच शरीरात स्थान कुठे यावर अनेक  मतभेद आहेत.  यावर खूप संशोधन झाली आणि चालू आहे.

वर सांगितल्या प्रमाणे सुख, दु:ख जेंव्हा ह्या भावना  निर्माण होतात, तेंव्हा त्या शरीराच्या विशिष्ट एकाच भागात निर्माण होतात का ? म्हणजे आपण आपला हात दुखतो, पाय दुखतो, डोक दुखते असे बोलतो पण फक्त माझा पाय आनंदी आहे, डोक आनंदी आहे असं  मी कधी ऐकल नाही.  आनंद होतो तो  शरीराच्या सगळ्या अवयवांना होतो तसेच दु:ख होते ते सुद्धा सर्व शरीराला होते. म्हणजे मन हि संकल्पना आपल्या शरीराच्या सर्व भागात आहे. आपल सर्व शरीर मन ह्य संकल्पनेन व्यापलेलं आहे.

निसर्गाने मानवाला दिलेली सर्वात मोठी देणगी म्हणजे मानसाच मन. मनाची अफाट शक्ती ज्याला वापरता आली तो कुठल्याही परीस्थित प्रगती करतो. मानवी मन हे इतके अगाध आहे कि त्याचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यासाच्या शाखा आहेत. हा झाला संशोधनाचा विषय.

शास्त्रानुसार मानवाला दोन प्रकारची मने असतात एक म्हणजे बाह्यमन आणि दुसरे अंतर्मन. एकूण मनाच्या १०% भाग हा बाह्यमनाने व्यापलेला आसतो तर ९०% भाग हे मानवाचे अंतर्मन असते. माणसाचे व्यक्तिमत्व, स्वभाव, वागणूक, आचार-विचार हे सर्व मनाच्या कार्यभागात येते. मानवाच्या जडणघड्नेत त्याच्या मनाचा मोलाचा वाटा असतो.

संमोहनाबद्दल थोडेपार

आजकालच्या काळात समाजामध्ये आता संमोहनाबद्दल बऱ्यापैकी माहिती झाली आहे. त्यापैकी काही शास्त्रीय तर काहीअशास्त्रीय ऐकीव माहिती सुद्धा आहे. संमोहन हे तसे भारतीय योग विद्येचे अंग पण परकियांच्या आक्रमणामुळे मागे पडले व परदेशात जाऊन विकसित झाले. संमोहनामध्ये तुम्हाला कृत्रिम झोपेत नेल जात ज्या मध्ये तुमच बाह्यमन पूर्णपणे झोपी जाते आणि सर्व संवाद हा आंतर्मानाशी चालू आसतो.  

संमोहनाच्या तीन अवस्था आहेत.
१. प्राथमिक अवस्था: हि अवस्था मंजे हलकी गुंगीची अवस्था आसते. तुम्ही संमोहनात असून सुद्धा पूर्णपणे शुद्धीत असता. ह्यामध्ये संमोहित व्यक्तीला संमोहनातून बाहेर आल्यावर सर्व काही आठवत आसते. 
२. मध्यम अवस्था: प्राथमिक अवस्थेच्या अधिक वरच्या पातळीवरची हि अवस्था आसते. ह्यामध्ये शरीरा च्या सर्व हालचाली बंद झालेल्या आसतात. मन बऱ्या पैकी एकाग्र झालेले आसते. बाहेरच्या कुठल्याही गोष्ठी पासून मन विचलित होत नाही.
३. गाढ अवस्था: हि गाढ निद्रेसारखी अवस्था असते. आजूबाजूची कोणतीही जाणीव सहसा राहत नाही. मनाला खूप आनंद आणि समाधान वाटत आसते.

संमोहन सर्वांवर होते का? शास्त्र असे म्हणते की ३०% लोक संमोहनाच्या पहिल्या अवस्थेत जातात,३०% लोक दुस-या अवस्थेत जातात व फक्त १०% लोक गाढ अवस्थेत जातात. उर्वरित ३०% लोक संमोहनात जातच नाहीत. पण लोकांच्या मनातील संमोहानाबद्दलची भीती व गैरसमज दूर केल्यास, त्यांना हे शास्त्र पटवून दिल्यास जवळ जवळ ९०% लोक संमोहनात जाऊ शकतात. अर्थात प्रत्येक वेळी अशीच परिस्थिती असेलच असे मुळीच नाही.

  

संमोहन करणाऱ्यांचे दोनप्रकार आजही दिसून येतात एक म्हणजे फक्त शास्त्र म्हणून मानणारे व दुसरे अध्यात्मिक शास्त्र म्हणून मानणारे.अध्यात्म मानणारे संमोहन तज्ञ सूचनांच्या प्रभावाबरोबरच संमोहन कर्त्याची इच्छाशक्ती, हातातून प्रवाहित होणारे संमोहन तरंग अर्थात पासेस, ओंकार, ध्यान-धारणा, त्राटक, प्राणायाम याबाबिना महत्व देतात; या उलट फक्त शास्त्र म्हणून मानणारे या बाबींना मानतच नाहीत. ते फक्त सूचनांचा प्रभावच मानतात.

संमोहनाचेही दोन भाग आहेत

1. आत्मसंमोहन अर्थात स्वसंमोहन जे स्वतःपुरते मर्यादित आहे
2. परासंमोहन अर्थात दुसऱ्यावर संमोहन करणे.

संमोहानाबाबत सर्वात महत्वाची बाब म्हणजे संमोहनात नेणाऱ्या पेक्षा संमोहनात जाणाऱ्यावर अधिक अवलंबून असते. ज्यांच्या मनाची एकाग्रता, सूचना ग्रहण क्षमता, सकारात्मक विचार, आत्मविश्वास व इच्छाशक्ती चांगली ते सर्व संमोहनात सहज चांगल्या गाढ अवस्थेत जाऊ शकतात. या उलट चंचल, भित्र्या मनाच्या, नकारात्मक विचारांच्या, आत्मविश्वास नसलेल्या दुबळया मनाच्या व्यक्तींवर संमोहन तितकेसे चांगल्याप्रकारे होत नाही.